ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong xu thế hội nhập với thế giới và giao lưu dân sự quốc tế, việc các cá nhân, pháp nhân, tổ chức của Việt Nam có quan hệ kinh doanh, thương mại với các cá nhân, pháp nhân, tổ chức của nước ngoài đang dần dần trở thành những quan hệ phổ biến và ngày càng phát triển đa dạng, phong phú. Đồng nghĩa với đó là các vụ án dân sự, việc dân sự có yếu tố nước ngoài phát sinh ngày càng nhiều, với tính chất và mức độ ngày càng phức tạp trong điều kiện Việt Nam thực hiện công cuộc đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế. Đây là yếu tố khách quan đòi hỏi phải có cơ chế hữu hiệu về mặt pháp lí và những vấn đề liên quan đến thẩm quyền của Tòa án đối với các vụ án dân sự, việc dân sự có yếu tố nước ngoài để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên khi tham gia vào các quan hệ tố tụng dân sự có yếu tố nước ngoài tại các cơ quan tài phán của nước mình, là vấn đề hết sức quan trọng và có ý nghĩa to lớn trong thời đại ngày nay.
Bên cạnh đó, giải quyết tranh chấp thương mại bằng Tòa án và Trọng tài thương mại là hai phương thức giải quyết tranh chấp mang tính tài phán, cùng song hành tồn tại trong nền kinh tế thị trường. Hai phương thức này có nhiều điểm giống nhau nhưng cũng có nhiều điểm khác nhau. Điểm khác nhau cơ bản thể hiện ở chỗ Tòa án là cơ quan tư pháp do Nhà nước thành lập, thực hiện quyền tư pháp với vai trò là cơ quan tài phán công. Trong khi đó, Trọng tài thương mại không phải là cơ quan tài phán công mà do các bên thỏa thuận lựa chọn và các bên đưa tranh chấp cho Hội đồng Trọng tài để giải quyết. Chính vì vậy, trong việc giải quyết tranh chấp thương mại tại Trọng tài thương mại, theo quy định của pháp luật, thẩm quyền của Trọng tài thương mại bị giới hạn, đặc biệt là giới hạn trong vấn đề công nhận và cho thi hành phán quyết của Trọng tài nước ngoài trong các vụ án dân sự, việc dân sự có yếu tố nước ngoài. Điều 470 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 đã nêu rõ thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam đối với những vụ án dân sự, việc dân sự có yếu tố nước ngoài. Tuy nhiên cần phân định rạch ròi giữa thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam với thẩm quyền của Trọng tài thương mại, liệu thẩm quyền của Tòa án Việt Nam tại khoản 1 Điều 470 quy định về 3 trường hợp có loại trừ thẩm quyền của Trọng tài hay không?
Mặc dù trong thời gian qua, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực để hoàn thiện hệ thống pháp luật về thẩm quyền của Tòa án đối với các vụ án dân sự, việc dân sự có yếu tố nước ngoài, cũng như ký kết Hiệp định tương trợ và hợp tác trên các lĩnh vực dân sự, đầu tư với các nước, tham gia các Điều ước quốc tế để giải quyết các vấn đề trên đã đem lại nhiều thuận lợi hơn trong công tác giải quyết các vụ án dân sự, việc dân sự có yếu tố nước ngoài. Tuy nhiên, do chưa có cách hiểu đầy đủ, thống nhất về các quy định của pháp luật trong nước nên các thủ tục công nhận và cho thi hành phán quyết của Trọng tài nước ngoài tại Tòa án còn chưa thực sự nhất quán để tạo sự tin tưởng của các nhà đầu tư. Bên cạnh đó là vướng mắc từ pháp luật chưa phù hợp, dẫn đến việc áp dụng không đạt được tính thuyết phục, hướng dẫn của ngành không thống nhất, quan điểm giải quyết không thống nhất giữa các cấp, các quy định về mối quan hệ giữa thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam với thẩm quyền của Trọng tài còn sơ sài, gây nhầm lẫn, chồng chéo, mặc dù năm 2011 Bộ luật Tố tụng dân sự đã được sửa đổi, bổ sung và hiện nay được thay thế bằng Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 nhưng các quy định của pháp luật về thẩm quyền giải quyết vụ án dân sự, việc dân sự của Tòa án và Trọng tài vẫn chưa được khắc phục.
Thấy được tính cấp thiết cũng như tầm quan trọng của vấn đề này, em quyết định chọn đề tài: “Mối quan hệ giữa thẩm quyền riêng biệt của Toà án Việt Nam với thẩm quyền của Trọng tài” để đi sâu nghiên cứu.