TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Hiến pháp năm 2013, quy định Nhà nước có nghĩa vụ đảm bảo quyền con người, quyền công dân với mục tiêu là đảm bảo sự an toàn, sự tự do và hạnh phúc của mọi người dân. Trong lịch sử lập hiến của Việt Nam quyền của con người luôn được cụ thể hóa bằng những quyền cơ bản của công dân và bao giờ cũng được xem là một chế định rất quan trọng – đây là một trong những chế định bản chất dân chủ, tiến bộ của một Nhà nước. Một trong những quyền cơ bản, không thể thiếu nhằm phát huy tính dân chủ xã hội chủ nghĩa, củng cố cơ sở pháp lý, giúp công tác xét xử tiến hành toàn diện và khách quan, chính xác, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo đó là quyền được bào chữa của công dân. Quyền bào chữa là một phạm trù của quyền con người gắn liền với người bị buộc tội trong tố tụng hình sự, là một trong những quyền cơ bản giúp người bị buộc tội tự bảo vệ mình hoặc nhờ người khác bảo vệ trước sự cáo buộc có tội của bên buộc tội.
Quyền bào chữa chính là phương tiện pháp lý quan trọng giúp người bị buộc tội có điểm tựa về mặt pháp lý, tinh thần, kiến thức, niềm tin để công khai đứng ra bảo vệ mình, chống lại sự cáo buộc có tội của bên buộc tội, đồng thời giúp cho việc xét xử trở nên công bằng, khách quan. Việc thực hiện tốt nguyên tắc đảm bảo quyền bào chữa cho người bị buộc tội đã góp phần giúp cho Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng kịp thời, nhanh chóng xác minh sự thật khách quan và áp dụng các hoạt động tố tụng đúng trình tự, thủ tục. Đảm bảo việc xét xử đúng người, đúng tội, không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.
Thực tế, trong xã hội có những vụ án hình sự người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ không mời người bào chữa. Có thể là do hoàn cảnh gia đình khó khăn, không đủ điều kiện chi trả khi mời luật sư bào chữa hoặc bản thân, gia đình họ không nhận thấy được tầm quan trọng của người bào chữa đối với việc gỡ tội, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, cũng như bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho họ. Chính vì vậy, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung 2021, 2024, 2025 (BLTTHS năm 2015) đã đưa cụm từ “Chỉ định người bào chữa” trở thành một điều luật độc lập, nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị buộc tội được bảo vệ khi họ không có khả năng tự bảo vệ mình một cách tốt nhất. Như vậy, có thể thấy vai trò của người bào chữa là rất quan trọng và vô cùng cần thiết đối với người bị buộc tội, đặc biệt là đối với bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình; người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa; người có nhược điểm về tâm thần hoặc là người dưới 18 tuổi. Những trường hợp trên là rất cần thiết có người bào chữa đứng ra bảo vệ, giúp đỡ người bị buộc tội gỡ tội hoặc làm nhẹ trách nhiệm hình sự khi họ không có người bào chữa được mời.
Chỉ định người bào chữa được ghi nhận trong Bộ luật tố tụng hình sự là một bước tiến mới và ngày càng hoàn thiện của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam. Quy định về sự tham gia của người bào chữa chỉ định vào trong vụ án hình sự như là sự nhân đôi bảo đảm quyền bào chữa cho họ. Chỉ định người bào chữa không chỉ mang lại sự công bằng cho người bị buộc tội mà còn thể hiện sự nhân đạo của Nhà nước tạo điều kiện, giúp đỡ cho người bị buộc tội thuộc trường hợp được chỉ định người bào chữa có thể thông qua người bào chữa được cử để phủ nhận một phần hay toàn bộ sự buộc tội của cơ quan tiến hành tố tụng, làm giảm nhẹ hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự của mình trong vụ án hình sự. Nhận thức được tầm quan trọng của việc chỉ định người bào chữa trong tố tụng hình sự đối với người bị buộc tội khi không có người bào chữa được mời để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho họ. Do vậy, việc nghiên cứu cơ sở lý luận, phát hiện những bất cập, hạn chế từ đó đề xuất giải pháp chỉ định người bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam là cần thiết và cấp bách không những giúp người bị buộc tội gỡ tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự mà còn giúp cho Cơ quan tiến hành tố tụng làm rõ sự thật vụ án, chính xác, khách quan và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, đảm bảo xét xử đúng người đúng tội.
Vì lý do trên, người viết đã chọn đề tài “Chế định chỉ định người bào chữa trong Luật Tố tụng hình sự Việt Nam: Một số khó khăn, vướng mắc và kiến nghị hoàn thiện” để làm tiểu luận, nhằm tìm hiểu sâu hơn về yếu tố lý luận cũng như quy định pháp luật tố tụng hình sự về chỉ định người bào chữa, thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện.